﴿﴿﴿ حوزه عمومي مجازي جايگزيني براي حوزه عمومي هابرماسي ﴾﴾﴾
چكيده :
موضوع اصلي اين مقاله بررسي نقش و تاثيرات فضاي مجازي در شكل دهي به يك حوزه عمومي جديد به نام حوزه عمومی مجازی مي باشد . حوزه اي كه امكانات گسترده تري را در شكل دهي به افكار عمومي فراهم ساخته و ابعاد جهان شمول تري به حوزه عمومي هابرماسي داده است . در اين مقاله با تكيه بر نگاه نظري و پارادايم دوجهاني شدن ، تلاش شده تا با شناساندن امكانات فراوان و عناصر نوين فضاي مجازي و مقايسه آنها با عناصر قديمي تر حوزه عمومي به توضيح فضاي مجازي به عنوان يك حوزه عمومي جديد بپردازد و در انتها چت روم ها را به عنوان یکی از ابزارهای فضای مجازی و به عنوان مکانی مناسب برای گفتگوی آزاد و همین طور مکانی برای ارائه نقدها ونظرات یا یک حوزه عمومی جدید فارغ از سیطره قدرت معرفی کند .

كلمات كليدي :
فضاي مجازي – حوزه عمومي – چت روم – کنش ارتباطی – افکار عمومی
طرح مسئله :
در حالی که جامعه جهانی مسیر عبور از جامعه صنعتی به جامعه اطلاعاتی را طی می کند ، نیاز به آگاهی و اطلاعات مهمترین مسئله جهان امروز بشری است به طور که هم اکنون دانستن نیاز اولیه بشری به حساب می آید . شاخصه اصلی اطلاعات و آگاهی در جهان امروزی صحت و درستی آن است و اینکه افراد جامعه چه نقشی در شکل گیری و شکل دهی به این آگاهی و اطلاعات دارند. اینکه دولتها تا چه اندازه شهروندان خود را جریان امور قرار داده و آنها را بازیگران اصلی عرصه قدرت قرار می دهند برای بسیاری ابهام برانگیز است. شهروندان برای اینکه در امور مربوط به جامعه خود نقش اصلی را ایفا کنند نیاز به اگاهی دارند و اینکه از همه امور مطلع باشند و نظرات و عقاید خود را بروزدهند و دولت را مطیع تصمیمات خود سازند. اما برای نیل به این خواسته وجود یک عرصه برای ابراز عقیده نیاز است. در گذشته و تا به امروز بحث حوزه عمومی به عنوان محلی برای گفتگو و ابراز عقیده شهروندان و کسب اطلاعات مطرح بوده است و در این بین حوزه عمومی به عنوان محلی مناسب برای نقد و بررسی مسائل مربوط به جامعه و عملکرد دولت در نظر گرفته می شد و رسانه ها به عنوان بازوی تاثیر گذارحوزه عمومی بر شمرده می شدند. اما با زیر لوای قدرت حاکمه رفتن رسانه ها نیاز اساسی به یک حوزه عمومی نوین که فارغ از سیطره دولت باشد ضروری به نظر می آید. امروزه پیشرفت تکنولوژی های ارتباطی و به وجود آمدن جهان مجازی در امتداد جهان واقعی این امکان را فراهم ساخته که این حوزه عمومی جدید به وجود آید. جهان مجازی به واسطه ی ویژگی های خاص و ابزارهایی که در اختیار دارد به شهروندان این امکان را داده تا بار دیگر شاهد وجود حوزه های عمومی جدیدی با قابلیت های بیشتر باشند اما نکته ی مهمی که وجود دارد بحث شناساندن این حوزه های جدید به شهروندان و نحوه ی حضور موثر در این حوزه هاست. که این مقاله در صدد است تا با بررسی این ویژگی های خاص فضای مجازی و معرفی یکی از حوزه های عمومی برخاسته از این فضا به روشنتر کردن این موقعیت بپردازد.

مقدمه :
رشد و تعالي يك جامعه در گرو داشتن شهروندان آگاه و مطلع و حضور همه جانبه افراد جامعه در فرايندهاي پيچيده ، از جمله تصميم گيري هاي حياتي در مورد موضوعات مهم جامعه مي باشد .
در اين ميان شكل گيري افكارعمومي به منظور حيات بخشيدن به رويكردها و جريانات جامعه و هدايت بخشي آنها در مسير خير و منفعت عمومي از اهميت بالايي برخوردار است . طبق نظر هابرماس ، افكار عمومي در مكاني به نام حوزه عمومي شكل ميگيرد و در آنجا قوام يافته و اهرمي براي تاثير گذاري بر فعاليت هاي جاري جامعه و دولت مي شود . در گذشته و به زعم هابرماس حوزه هاي عمومي در اماکنی چون موزه ها ، سالن های ادبی و مطالعه ، تئاترها و به خصوص قهوه خانه ها - در طول سال های 1680 تا 1730 - و مراكزي از اين دست شكل مي گرفت که در آن افراد جمع شده و به بحث و تبادل نظر در مورد مسائل جاري و حياتي جامعه مي پرداختند و با استدلال و مفاهمه ، پايه شكل گيري افكار عمومي در اين مكان ها پي ريزي ميشد. البته نکته مهم در این میان، فضای غالب بر این گفتمان ها بود که افراد فارغ از مرتبه ی اجتماعی خود به طرح عقاید خود می پرداختند و در نهایت این استدلال برتر بود که پایه و اساس اندیشه ی عمومی را پی ریزی می کرد . بعدها روزنامه ها با كمك نظام سرمايه داري به اين جريان اضافه شدند و بازوي حوزه هاي عمومي براي ترويج افكار عمومي و همين طور صدايي مخالف و نقاد در برابر عملكردهاي دولت شدند . اما به مرور زمان و با تغييرات سياسي در جوامع و حاكم شدن همان صداي نقاد ( سرمايه داري ) در جامعه، ديگر رسانه ها وظيفه ي گذشته خود را به دست فراموشي سپرده و اين بار بازوي حكومتي محسوب شدند و از طرفي با رشد روز افزون جمعيت و از بين رفتن كاركردهاي گذشته ي اماكني چون قهوه خانه ها ، باشگاه ها و حوزه هاي عمومي قديمي ، ديگر مكاني كه خصايص حوزه عمومي را دارا باشد برجسته نبود. تا اينكه با گسترش عالم مجازي و ورود اينترنت و تكنولوژي هاي نوين ارتباطي ، بار ديگر اين امكان با قدرت و امكانات بيشتري پا به عرصه جوامع گذاشت. فضاي مجازي ضمن دارا بودن خصلت هاي گذشته ي حوزه هاي عمومي ، امكانات گسترده تري را براي تاثير گذاري اين حوزه در قلمرو حكومتي فراهم ساخته است ضمن اينكه نقص هاي گذشته ي حوزه عمومي را كه يكي از آنها حضور كم رنگ زنان در اين عرصه بود ( نقد فمنيست ها برحوزه عمومي ) را نيز برطرف كرده و با امكانات خود دست به باز توليد يك حوضه عمومي جديد زده است. اين حوزه حتي به گستردگي عالم واقعي مي تواند باشد . در گذشته و از آنجا كه حوزه هاي عمومي مكانمند بودند ، تعداد افرادي كه مي توانستند در يك محل حضور يابند بسيار محود بود ، اما با گسترش فضاي مجازي و امكان دسترسي هاي فراوان در اين فضا ، امكان حضور بي شمار و بلافصل افراد در اين فضا فراهم آمده است .
در ادامه و براي فهم بهتر مقاله ، ابتدا توضيحاتي را در مورد حوزه عمومي و ويژگي هاي آن خواهيم خواند و سپس به تاثيراتي كه فضاي مجازي در اين حوزه وارد ساخته و شباهت هايي را كه فضاي مجازي با حوزه هاي عمومي دارد و خصلت هايي را كه باعث شده تا فضاي مجازي را به عنوان حوزه عمومي جديد در نظر بگيريم را از نظر خواهيم گذراند و همین طور چت روم ها رابه عنوان نمونه ای از امکا ناتی که فضای مجازی فراهم ساخته تا امکان گفتگو برای همه ی افراد به طور مساوی فراهم شود را به توضیح خواهیم نشست.
رويكرد نظري :
با توجه به نگاه و رويكرد دو جهاني شدن ، جهان واقعي و جهان مجازي به مثابه دوقلوهايي مي باشند كه از يكديگر جدا ناپذيرند (عاملي،1383). هر اتفاقي كه در جهان مجازي رخ مي دهد در جهان واقعي نيز پيامدهايي دارد و ممكن است بسياري از اتفاقاتي كه درجهان واقعي رخ مي دهد ، ريشه در فضاي مجازي داشته باشد . از اين رو و با تكيه بر رويكرد دو جهاني شدن اصلا تعجب بر انگيز نيست كه اجتماعاتي كه در فضاي مجازي شكل ميگيرد باعث تاثيرات شگرف در جهان واقعي باشد . يكي از تغيراتي كه امروزه جهان مجازي آن را سبب شده ، نقل مكان حوزه هاي عمومي از فضاي واقعي به فضاي مجازي است. كه اين به دليل امكانات بالقوه و بالفعل فضاي مجازي و همين طور برآورده ساختن عناصر حوزه عمومي هابرماسي در اين فضاست.
اين مقاله با تكيه بر پارادايم دو جهاني شدن به توضيح شكل گيري حوزه عمومي جديد در فضاي مجازي مي پردازد.

حوزه عمومي :
گفتمان درباره ي مسائل حياتي و مهم جامعه به منظور رسيدن به وحدت نظر و پيدا شدن افكار عمومي يكي از اركان اساسي و پايه اي دموكراسي مي باشد . از آنجا كه هيچ انساني آگاه به تمامي اطلاعات و آگاهي ها نيست و امكان برون رفت از مصايب را به تنهايي نمي تواند برآورده سازد ، لذا نياز به حوزه اي است تا افراد از نظرات گوناگون و مختلف مطلع شوند و با بحث و گفتمان به نتيجه اي منطقي در باب مشكلات جامعه برسند . در اصطلاح چنين حوزه اي را " حوزه عمومي" گويند.(مهديزاده، 1383)
شهروندان در حوزه عمومي از طريق گفتمان و بيان منطقي و استدلالي و در يك شرايط برابر و عاري از اجبار و بر اساس آزادي و در يك شرايط مساوي براي همه ، دست به توليد هنجارها ورفتارهايي مي زنند كه اهرمي اثرگذار بر رفتار دولتي نيز مي باشد .
ويژگي ها و عناصر حوزه عمومي :
از نگاه هابرماس سه عنصر اصلي حوزه عمومي عبارتند از :
الف) : مكانمندي و در دسترس بودن
ب ) : ارائه ي تمامي گزينه ها
ج ) : نقادي
الف ) مكانمندي : حوزه عمومي به مكاني براي تبادل نظر نياز دارد كه براي همه قابل دسترس باشد .
ب ) عرضه تمامي گزينه ها : در حوزه عمومي تمامي افراد بايد با تمامي گزينه هاي ممكن روبرو شوند. همچنين در مورد تمامي گزينه هاي ارائه شده ، بايد توضيحاتي كامل ارئه گردد تا مردم نسبت به آنچه كه انتخاب مي كنند يا انتخاب نمي كنند آگاهي كامل داشته باشند و دلايل رد و يا پذيرفتن يك ديدگاه را به خوبي بيان كنند .
ج) نقادي : وظيفه ي اصلي حوزه عمومي نقادي بر سياست هاي دولت از طريق يك نظارت سيستماتيك است. حيات و شرط وجودي حوزه عمومي بيان و ارائه نقد بر عملكردهاي دولت است.
از نگاه هابرماس ، حوزه عمومي بايد زمينه اي را براي ايده آل ترين وجه كنش كلامي ، يعني كنش ارتباطي يا مفاهمه اي فراهم سازد يا به تعبيري ، اين فرايند بايد در يك وضعيت كلامي ايده آل صورت گيرد .
اين به اين معناست كه در حوزه عمومي بايد گفتمان ، خارج از زمينه هاي قدرت صورت گيرد تا از اين طريق نتيجه ي حاصله مستقيما برآيند انديشه ي آزاد افراد باشد .
هابرماس با نگارش كتاب" نظريه كنش ارتباطي" و قبل از آن ، كتاب" گذار ساختاري حوزه عمومي " به تبيين مشخصات چنين ارتباطي پرداخته است .
اساس نظريه كنش ارتباطي هابرماس :
کنش ارتباطی در مقابل کنش استراتژیک مطرح می شود و اشاره به نوعی از ارتباط دارد که این مشخصات را داشته باشد :
الف - سود گرایانه نیست تفاهمی است
ب - وضعیت کلامی مطلوب در آن به کار رفته است
ج - عقلانیت ارتباطی در آن به کار رفته است
د - بنیان منطقی دارد و بین چند نفر جریان دارد ( ضيايي پور، 1383)
درنظريه كنش ارتباطي ، تاكيد بر آزادي بيان و انديشه به عنوان بستر شكل دهنده به حضور و مشاركت مردم در مورد موضوعات مهم و عمومي است ." براين اساس بيان آزادانه و اظهار نظر انديشه ها بن مايه ي تشكيل حوزه عمومي است " . ( عبدالهيان، 1385)
ويژگي هاي فضاي مجازي و رابطه ي آن با حوزه عمومي :
با مروي به ويژگي هاي اصلي حوزه عمومي مي بينيم كه اين ويژگي ها به طور كلي عبارتند از : گفتمان در يك فضاي عاري از قدرت و وابستگي – شكل گيري افكار عمومي در اين فضا و واكنش كه حاصل از شكل گيري افكار عمومي مي باشد .
اگر اين مولفه ها را اركان اساسي حوزه عمومي بدانيم حال به بررسي اين اركان در فضاي مجازي مي پردازيم .
تمامي افراد امكان حضور در فضاي مجازي را دارند و ميتوانند با شركت در بحث هايي كه در اين فضا جريان دارد با ديگران به تبادل نظر پيرامون موضوعات مختلف بپردازند تا از اين طريق افكار عمومي پايه ريزي شود البته در اين جريان امكان مخالفت يا موافقت وجود دارد به طوري كه افراد مي توانند بر مبناي موافقت يا مخالفتشان دست به كنش بزنند . ( مهدي زاده ، 1383 )
به طور كلي فضاي مجازي اين امكان را فراهم ساخته تا هر يك از انسان ها با حداقل امكانات و سختي به ديگران بپيوندد و اينكه بتوانند صدا و عقيده خود را به طور خصوصي يا عمومي براي ديگران منتشر سازند و اينكه بتواند با گروه هاي دلخواه آشنا گردند و يااز عقايد مخالف مطلع گردند كه اين به نوبه ي خود باعث تقويت و گفتمان همگاني است .
اما ويژگي هاي خاص فضاي مجازي كه باعث شده تا آن را به عنوان حوزه عمومي جديد مطرح كرد به طور كلي عبارت است از :
1- عدم تمركز گرايي : فضاي مجازي محصور در يك محدوده ي خاص نيست و در قلمرو افراد خاصي هم نيست . همگي افراد و از هر مكاني امكان اين را دارند تا به اين فضا وصل شده و به صورت فعالانه در اين فضا به مشاركت بپردازند . اين عدم تمركز در ديگر زمينه ها نيز وجود دارد و از جمله ي آن ، عدم تمركز در محدوده ي اطلاعات است. به اين معني كه اطلاعات و انتشار اطلاعات و يا كسب اطلاعات در انحصار عناصري خاص نيست و هر كسي با توجه به توانايي هايش مي تواند به توليد اطلاعات در اين فضا بپردازد و در فرايند اثر گذاري مجازي شريك باشد و اينكه انتخاب و دسترسي به اطلاعات هم محدود نيست و تمامي افراد مي توانند به اطلاعات مورد نيازشان و به هر زباني دسترسي داشته باشند .
2- فرا محلي بودن : شايد در گذشته اين امكان وجود نداشت كه افرادي از نقاط ديگر جغرافيايي بتوانند در مورد اتفاقات به وقوع پيوسته در دورتر از خودشان به بحث و تبادل نظر بپردازند و امكان مشاركت در مسائل دورتر از محيط خودشان را داشته باشند اما امروزه و با امكاناتي كه فضاي مجازي فراهم ساخته مي توان به عنوان يك شهروند جهاني در مورد تبعيض نژادي در آفريقا و يا نقض حقوق بشر در آمريكا و آسيا به اعتراض برخواست و صداي خود را فرسنگ ها دورتر به گوش ديگران رساند. در اين فضا افراد مي توانند در هر نقطه اي از جهان هم راي هاي خود را يافته و به تبادل نظر و پيدا كردن راه حل در مورد معضلات بپردازند و حتي واكنش نشان دهد . و البته مي توان در اين فضا با جماعت وطني و همين طور جماعت وطني پراكنده نيز در مورد موضوعات ملي به بحث نشست .
3- امكان پيوندهاي فوري و فرا رابطه ای بودن: فضاي مجازي اين امكان را فراهم ساخته تا افراد فارغ از زمان به گفتمان با يكديگر بپردازند . از آنجا فضاي مجازي يك فضاي هميشه در دسترس است ديگر زمان مفهوم گذشته خود را در اين فضا از دست داده است. ديگر شب و روز در فضاي مجازي معني خود را از دست داده اند و براي حضوري همه جانبه در عرصه هاي اجتماعي نيازي به اين نيست تا منتظر زماني خاص براي بيان نظراتمان باشيم ، بلكه در هر ساعتي مي توانيم به بيان عقايدمان در اين فضا بپردازيم و آنرا در اختيار ديگران قرار دهيم. اگر در گذشته رابطه ی حاضر با حاضر و حضور طرفین نیاز برقراری یک ارتباط بود , اما امروزه منطق فضای مجازی بر پایه رابطه ی حاضر با غایب و غایب با غایب است که این ویژ گی خاص گستردگی ارتباط افراد و گسترش امکان در حوزه عمومی نوین و مجازی را باعث شده است.
4- امكان دسترسي هاي فراوان : براي درك اوضاع و دريافت اطلاعات در گذشته افراد بايد به مطالعه ي چند روزنامه خاص مي پرداختند و يا اينكه با حضور در بطن ماجراها و حضور در مكان ، اطلاعات را به دست مي آوردند و در ضمن اطلاع پيدا كردن از اخبار دوردست ها و دسترسي به منابع خبري در گذشته بسيار دشوار بود اما فضاي مجازي اين اين امكان را فراهم ساخته تا دسترسي به تمامي منابع در سراسر جهان ميسر باشد . كه اين امكان دسترسي به اطلاعات باعث بهبود و تقويت روند آگاه سازي جامعه و به تبع آن گسترش دموكراسي منجر مي شود و همين طور باعث تقويت گفتمان عمومي نيز مي گردد و اين كمك به ريشه دار كردن پايه هاي حوزه هاي عمومي مي شود .
5- ماندگاري اطلاعات : يكي از عواملي كه باعث تقويت پايه هاي حوزه عمومي مي شود ماندگاري اطلاعات در فضاي مجازي است به اين ترتيب كه با حفظ اطلاعات و انباشت اطلاعات جديدتر امكان بازگشت به عقب و مرور بر اتفاقات به وقوع پيوسته وجود دارد كه اين باعث مي شود با نگاهي عميقتر به حلاجي مسائل پرداخت و اينكه مسير استدلال در قضايا سهل تر مي گردد . وقتي ما از گذشته ي يك ماجرا آگاهي كامل و مستند داشته باشيم بهتر مي توانيم آن مسئله را درك كرده و به گفتگو در باره آن بپردازيم .
6- تعاملي بودن : در گذشته كه روزنامه ها بازوي اصلي حوزه هاي عمومي بودند ، امكان تعامل افراد با آنها به سادگي ممكن نبود و اين تعامل در يك فرايند چند مرحله اي صورت مي پذيرفت . زيرا ارتباطات در قبل به صورت تك سويه بود . اما با گسترش امكانات تكنولوژيكي و مجازي ،ارتباطات هرچه بيشتر به طرف چند سويه بودن تكامل يافت و ديگر بازخوردها به صورت بي واسطه به منابع اطلاعاتي ارجاع داده مي شد . امروزه افراد مي توانند به صورت مستقيم با ديگران ارتباط برقرار كرده و در كنفرانس ها و مباحث مختلف شركت جويند .
چت روم نمونه ای ازیک حوزه عمومی مجازی:
یکی از مصادیق بارز فضای مجازی که ویژگی های اصلی نظریه کنش ارتباطی هابرماس را برآورده می کند چت روم ها می باشد که محلی برای گفتگو میان افراد به صورت فردی یا گروهی است.
چت به معنای گفتگوی صمیمانه و دوستانه می باشد که در فضای مجازی اغلب از طریق نرم افزارهایی که امروزه عمومیت پیدا کرده اند صورت می پذیرد. در ابتدا چت یک ارتباط متنی بود که امروزه با تحول در نرم افزارها ، حالت صوتی و حتی تصویری نیز پیدا کرده است.
در چت روم ها افراد امکان دارند تا به طور خصوصی و یا گروهی در مورد مسئله ی دلخواه به گفتگو و تبادل نظر بپردازند که البته اتاق های گفتگوی عمومی بیشتر به مفهوم حوزه عمومی نزدیک است.
چت روم ها با توجه به تقسیم بندی هایی که در آن وجود دارد افراد را مستقیما به سمت بحث مورد نظر و دلخواه هدایت می کنند . موضوعات متنوعی در چت روم ها مورد گفتگو قرار می گیرند که از جمله ی این موضوعات و این اتاق ها به موارد زیر می توان اشاره کرد:
اتاق های گفتگوی سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی، مسائل مربوط به محیط زیست و حیوانات و البته گفتگو های دوستانه و صمیمانه و برخی موضوعات دیگر که هر یک از شهروندان دنیای واقعی – مجازی می توانند بر اساس علایق خود و دغدغه هایی که دارند به اتاق گفتگوی مورد نظر خود وارد شده و در آنجا با افراد دیگری که دغدغه ها یا علایق مشابهی دارند به گفتگو بنشیند. چت روم ها از این منظر در حلقه ی حوزه عمومی قرار می گیرند که در آنها امکان نقد و بررسی امور رایج در جامعه وجود دارد و این که چت روم ها امکان برطرف کردن فضای خاموش گفتمان در جامعه را دارند . اگر در هر جامعه ای و بنا به هر دلیل امکان نقد و بررسی عملکرد قوه ی حاکمه وجود نداشته باشد ، چت روم فضای مناسبی برای پر کردن این نقیصه و محلی برای ابراز عقیده ی بی پرواست.
چت از آنجا که تقریبا با زبانی نزدیک به زبان معیار هر جامعه صورت می گیرد از تکلف ها و پیچیدگی های گفتمان رسانه ای خارج است و تونایی بالقوه ای در مشارکت دادن بیشتری از افراد در مباحث مشترک عمومی دارد ، لذا لزوم توجه بیشتر به چت روم ها برای پیگیری مسائل مربوط به جامعه و مشارکت کردن فعال از این طریق می تواند گزینه ای مناسب برای پر کردن فضای بسته ی گفتگو در جامعه باشد.
از آنجا که نتایج گفتگوهای صورت گرفته در چت روم ها مستقیما برخاسته از عقاید راستین شهروندان و نظرات حقیقی آنها درمورد جامعه است لذا حضور افراد در این مکان می تواند امکان دسترسی مستقیم آنها به نظرات و افکار عمومی در مورد مسائل جاری جامعه را خارج از سانسورهای رسانه ای رایج در هر جامعه ممکن سازد و این توفیقی است که در سایه پیشرفت های تکنولوژیکی - ارتباطی و گسترش دنیای مجازی ممکن شده است.
نتيجه گيري :
امروزه ناديده انگاشتن تاثيرات فضاي مجازي در عالم واقعي باعث عقب ماندن از جريانات اجتماعي ، سياسي و دیگر شئون زندگی بشری خواهد شد . براي پيوستن به صداهاي موافق و اطلاع از صداهاي مخالف نياز ضروري بشر حضور در فضاي مجازي و حركت و فعاليت در اين فضا ، همانند فضاي واقعي است .
امروزه فضاي مجازي اين امكان را فراهم ساخته تا جريانات فكري در فضايي خارج از جهان واقعي شكل بگيرند ولي در عين حال اين امكان را فراهم ساخته، تا دامنه نفوذشان را در سرتاسر دنياي واقعي بگسترانند . با توجه به بحث هايي كه در طول مقاله صورت گرفت به اين نتيجه مي رسيم كه حوزه عمومي كه محل شكل گيري افكار عمومي نيز هست ديگر نيازمند حضور در يك فضاي خاص نيست و اينكه ديگر حوزه عمومي در قلمرو مرزهاي جغرافيايي و با شهروندان بومي شكل نمي گيرد ، بلكه اين حوزه با امكاناتي كه فضاي مجازي فراهم ساخته ، به صورت بالقوه همه ي انسان ها را ميتواند دربرگيرد . و اينكه حوزه عمومي جديد كه حاصل از فن آوري هاي نوین تكنولوژيكي در فضاي مجازي است ، توانسته تا با گسترده تر كردن ابعاد حوزه عمومي هابرماسي ، نوع و فرم جديدي از حوزه عمومي را با قابليت هاي بسيار بيشتر ميسر سازد .
بسط و توسعه ی روابط انسانی در فضای واقعی مجازی و مطرح شدن مسائل روز جامعه در کانال های مجازی و پی گیری امور در این فضا امکان مشارکت سیاسی – اجتماعی بیشتری به شهروندان و حتی کسانی که در فضای واقعی خاموش شده بودند را داده است ، لذا باید با نگاهی جدی تر به حوزه های عمومی جدید از جمله چت روم ها و یا وبلاگ ها که از ارکان اساسی فضای مجازی هستند افراد هر جامعه حضوری پر رنگ در این عرصه را داشته باشند و از این فرصتی که فضای مجازی در اختیار انها قرار داده است بهترین بهره را برده و به تاثیر گذاری موثر در جامعه خود و حتی جامعه جهانی بپردازند.
منابع و مآخذ :
- مهديزاده،س م.(1382 )،"اينترنت و حوزه عمومي"،سايت دكتر يحيي ايله اي
- عاملي،س.(1385)، جزوه درسي مطالعات فضاي مجازي، ترم اول
- عاملي،س.(1383)،"شهر آرام در گرو دو فضايي شدن "،روزنامه دنياي اقتصاد ،31 خرداد
- عبداللهيان،ح و اجاق، ز .(1385)،" بومي كردن نظريه كنش ارتباطي براي تحليل فرآيند توسعه و مدرنيته در ايران "، مجله الكترونيكي گلوبال مديا ژورنال ،شماره دوم، مقاله 4
- ضيايي پور، ح.(1383)، "وب لاگ و حوزه عمومي"، سايت خبرنگار